تعریف عقب ماندگی ذهنی و طبقه بندی آن

ترد گلد نقص روانی را چنین تعریف کرده است

حالتی از رشد و تحول ذهنی از نوع وحدی که قادر نیست خود را با محیط بهنجار و همنوعان خود به گونه ای سازش دهد که بی نیاز از سرپرستی،کنترل یا حمایت خارجی ، به زندگی خود ادامه دهد .

به نظر دول در تعریف درست عقب ماندگی ذهنی باید به شش ملاک روشن وتلویحی توجه شود .

1- بی کفایتی اجتماعی 2– ناشی از زیر هنجاری ذهنی 3- که به لحاظ تکوینی تثبیت شده 4 – که به پختگی رسیده 5 – دارای خاستگاه سرشتی است 6 – ضرورتا“ علاج ناپذیر است .

کانر دو طبقه از اشخاص مبتلا به نقص ذهنی را برحسب موقع و منزلت بزرگسالان تعریف کرد .

نوع اول عقب ماندگی شامل افرادی است که در پتانسیل های هیجانی و شناختی خود عمیقا“ ناقص هستند .

نوع دوم شامل افرادی می شود که محدودیتهای هوشی آنها به طور قطع مرتبط با معیارامر فرهنگی خاصی است که آنها رااحاطه کرده است.

تعریف بر اساس نمره آزمونهای هوشی

غالب صاحبنظران کوشیده اند برای تعیین افراد زیرهنجارمعیارهای کمی ارائه دهند که رایج ترین ملاک عینی نمراتی است که ازاجرای آزمونهای هوشی مانند استنفورد بینه و وکسلربدست می آید . دراین ملاک،سادگی، سهولت ارتباط و گروههای هنجاری مطرح می شوند .

هوشبهر 70 به عنوان نمره برش گروه عقب مانده مورد قبول واقع شده است .

اگر چه این رویکرد در سطح وسیعی مرسوم شده است ولی انتقاداتی برآن وارد کرده اند. نقادان به این واقعیت که هوشبهرفرد اساسا“تحت تاثیرعوامل غیرهوشی مانند معلولیت های زبان وموانع انگیزشی قراردارد و اینکه گاه هوشبهر فرد با گذشت زمان تغییرمی کند اشاره کرده اند.

اغلب تعریفهای عقب ماندگی یاناشی ازیک مدل آسیب شناختی است یا ناشی ازیک مدل آماری . مدل اول متاثر از جهت گیری پزشکی است که به عملکرد ناقص فیزیولوژیک و علائم مرضی بیماری و یا نقص توجه دارد در مدل آماری عقب ماندگی به مثابه حدود انحراف از پیوستار توانایی هوشی تعریف می شود .

این تعریف از مدل آماری پیروی می کند اما دارای برخی ویژگی های مدل آسیب شناختی هم هست .

در سال 1973 انجمن آمریکایی نقص ذهنی عقب ماندگی را به شرح زیر تعریف کرد.

عقب ماندگی ذهنی ناظر است بر عملکرد عمومی هوش که به طور معنی دار پایین تر ازحد متوسط است وبه طورهمزمان ، همراه با نواقصی دررفتارسازشی است وطی دوران رشد وتحول ظاهرشده است.

”عقب ماندگی ذهنی”ناظراست برسطحی از کنش رفتاری بدون توجه به آسیب شناسی آن . اصطلاح عقب ماندگی توصیف رفتارکنونی است و بر تشخیص دلالت نمی کند .

عملکرد هوش را می توان از طریق آزمونهای میزان شده تعیین کرد .

” به طورمعنی دار زیر میانگین ” ناظر است بر کارکردی که بیش از دو انحراف معیار پایین تر از میانگین باشد .

”رفتارسازشی”به مثابه حساسیت یامیزانی تعریف می شود که فرد بدان وسیله با معیارهای استقلال شخصی ، مسئولیت اجتماعی که از سن وگروه فرهنگی اوانتظارمی رود مواجه می گردد.

 

 

”درجریان رشد”مهارتهای حسی – حرکتی ،ارتباط ،کمک به خود و اجتماعی شدن ، متاثر ازفرایند نضج توسعه می آید تاخیردر کسب این مهارتها ، معرف نقص بالقوه در رفتار سازشی است و از جمله ملاک های عقب ماندگی ذهنی محسوب می شود .

در قانون انگلستان به بی کفایتی اجتماعی فرد عقب مانده تاکید شده است . طبق این قانون چها رگروه عمده به عنوان اشخاص عقب مانده مشخص شد .

1- آنهایی که از بیماری روانی رنج می برند .

2- آنهایی که به زیر هنجاری شدید دچار هستند .

3- کسانی که زیر هنجار محسوب می شوند .

4- افرادی که به اختلالهای روان رنجوری مبتلا هستند .

در تعریف عقب ماندگی ذهنی دو روش تصوری عمده وجود دارد .

1- مدل زیستی – طبی –ازنظرطرفداران این رویکرد وجود تغییرات اساسی در مغز برای تشخیص عقب ماندگی ذهنی اهمیت بنیادی دارد.

2- مدل اجتماعی وانطباقی– طرفداران این عقیده روی عملکرد اجتماعی و توانایی کلی برای سازگاری با موازین مقبول تاکید می کنند .

ویژگیهای عقب ماندگی ذهنی در DSM- III R

1- عملکرد هوشی کلی به طور قابل ملاحظه ای پایین ترازحد طبیعی بوده وهمراه است با

2- نقص یا اختلال قابل ملاحظه در کارکرد انطباقی و

3- شروع قبل از 18 سالگی

این تعریف مشابه تعریف AAMDاست.

فهرست اصطلاحها وواژه ها

سازمان بهداشت جهانی اصطلاح زیرهنجاری را توصیه می کند که مشتمل بردوطبقه مشخص است .عقب ماندگی ذهنی و نقیصه عقلی.

اصطلاح ضعف عقلانی به معنی انواع خفیف عقب ماندگی ذهنی استفاده می شود .

اصطلاح اولیگوفرنی در روسیه و کشورهای همجوار و ممالک اسکاندیناوی و اروپای غربی رایج است .

اصطلاح بی عقلی درروانپزشکی جدید کاربردی ندارد مگر در موارد نادری که به مراحل انتهایی بیماریهای دژنراتیو اطلاق می شود .

دلایل دشواری مشکل طبقه بندی کودکان عقب مانده ذهنی

1- تنوع وتعداد عقب ماندگیها با شماره آنها برابر است

2- عقب ماندگی ممکن است به علتهای گوناگون ایجاد شود.

3- شدت و ضعف و متنوع بودن در عقب ماندگان ذهنی

افراد عقب مانده براساس کلاسهای گوناگونی تقسیم شده اند. روانشناسان ، روانپزشکان و متخصصان تعلیم و تربیت و درمان هر کدام تقسیم بندی خاصی را مطرح کرده اند .

گروه بندی روانشناسان

این گروه بندی بیشتر بر اساس درجه هوش و تفاوتی که بین سن عقلی و سن زمانی فرد وجود دارد انجام شده است انجمن روانشناسان آمریکا عقب ماندگی ذهنی را به سه گروه تقسیم کرده است .

الف – عقب مانده های شدید – هوشبهر کمتر از 50

ب – عقب مانده های متوسط – هوشبهربین 51تا 70

ج – عقب مانده های سطحی یا مرزی – هوشبهر بین 71 تا 85

میلانی فر در کتاب روانشناسی کودکان و نوجوانان استثنایی عقب ماندگان ذهنی را درسه گروه و کودکان مرزی و عادی ضعیف را در دو گروه معرفی کرده است .

1- گروه عقب مانده های عمیق (ابله،تهی مغز)

این افراد 3 تا 5 درصد عقب مانده ها را تشکیل می دهند.

هوشبهر این افراد از 25 تجاوز نمی کند و تواناییهای آنان از نظر ذهنی در هر سنی باشند از یک کودک 3 ساله تجاوز نمی کند .

 

 

ناهنجاریهای حسی وحرکتی وبد شکلی های سر و صورت و کوتاهی اندام در آنان دیده می شود صورت آنان نا متقارن وجمجمه انان بزرگتر یا کوچکتر از حد عادی است و000

وابستگی شدید برای انجام دادن کارهای ساده و رفع احتیاجات اولیه خود وبه همین لحاظ به آنان کودکان وابسته یا پناهگاهی می گویند .

2 -گروه عقب مانده های شدید (سبک مغز ،کم خرد،سفیه)

هوشبهر این افراد بین 26 تا 50 است . توانایی های آنان در سنین گوناگون همانند کودکان 3تا7 ساله است. افراد این گروه 10 تا 20 درصد کودکان عقب ماند ه را تشکیل می دهد .

آنان قادر به فراگیری انجام امور ساده می باشند و می توانند تا اندازه ای از خود مراقبت کنند وازعهده خوردن غذا و پوشیدن لباس و نظافت خود بر می آیند .

به علت این که تربیت پذیر هستند و وابستگی نسبی نشان می دهند به آنها کودکان نیمه وابسته هم می گویند.

3 - گروه عقب مانده های متوسط (کودن – کند ذهن)

هوشبهر کودکان این گروه بین 51 تا 70 است و سن عقلی آنان از حد کودکان 10 ساله تجاوز نمی کند . افراد این گروه 75 تا 85 درصد کودکان عقب مانده را تشکیل می دهد . در نیروی قضاوت و استدلال نارسایی مشهود است .تاخیردرراه رفتن و لکنت زبان دارند . دایره لغات آنان محدوداست .

4 - گروه مرزی (ساده لوح یا کم استعداد )

دارای هوشبهر بین 71 الی 80 هستند و از لحاظ توانایی حداکثرتا حد کودکان 12 ساله عادی هستند .افراد این گروه دارای ضعف قوای فکری هستند و توانایی قضاوت و استدلال مطلوب را ندارند .

5 - گروه عادی ضعیف یا ساده

دارای هوشبهر بین 81 تا 90 هستند . اندکی کند ذهن و کند انتقال هستند و از عهده فهم و ادراک و بیان مفاهیم عالی و پیچیده بر نمی آیند . افراد این گروه با تمرین در کارهای عملی و حرفه ای می توانند موفق شوند و به سازگاری شغلی و اجتماعی برسند و می توانند در شرایط مطلوب دوره راهنمایی را به پایان برسانند .

گروه بندی عقب ماندگان ذهنی از نظر آموزشی و تربیتی و درمانی

از نظر آموزشی به کودکی عقب مانده گفته می شود که به علت محدودیت استعداد وتواناییهای ذهنی به روشهای خاص آموزشی نیازمند است .

الف – عقب مانده های ذهنی درمان ناپذیر یا افراد پناهگاهی

ب – عقب مانده های ذهنی درمان پذیر

افراد دسته دوم خود به آموزش پذیر و تربیت پذیر تقسیم می شوند .

عقب مانده های درمان نا پذیر و ویژگیهای آنان

عقب مانده های عمیق هوشی که بیشتر به علل ارثی و مادر زادی به ناهنجاریهای متعدد مبتلا شده اند در این گروه جای می گیرند . هوشبهر آنان زیر 25 است .دارای معلولیتهای چند گانه اند.اکثرا“ ظاهری غیرعادی دارند ودر بالاترین سن و موقعیت در حد کودک 3 ساله رفتار می کنند .

عقب مانده های درمان پذیر

این گروه که اکثریت بسیارزیاد عقب مانده ها را دربرمیگیرد درجات متفاوتی از نارساییها وناهنجاریهای هوشی را دارا می باشند .

این افرادبه دودسته آموزش پذیروتربیت پذیر تقسیم می شوند .

افرادی که هوشبهر آنان بین56تا70 یا 50 تا 75 است آموزش پذیر خوانده می شوند . این افراد از لحاظ قدرت فراگیری و استفاده از حواس دارای تاخیر هستند از نظر دانستن لغات ضعیف بوده و مفاهیم را خوب درک نمی کنند و از جنبه عاطفی واکنشهای لازم را بدست نمی آورند . تمرکز دقت در اینان محدود است .

افراد این گروه درصورت برخورداری از برنامه های آموزشی در سه زمینه ظرفیت رشد دارند :

1- آموزش پذیری در سطوح دروس ابتدایی

2- آموزش پذیری درتطابق اجتماعی تا کودک بتواند به استقلال نسبتا“ مناسبی در جامعه دست یابد .

3- به دست آوردن شغلی که با آن بتواند دربزرگسالی به طورکامل یا نسبی مخارج خود را تامین کرده و از خود نگهداری کند .

عده زیادی از افراد آموزش پذیر در مدارس معمولی به تحصیل اشتغال دارند که دلایل آن عبارت است از :

هزینه فراوان و بالای موسسات نگهداری و آموزش

تعصب خانواده ها مبنی بر اینکه کودکانشان همراه با عقب مانده ها تحصیل نکنند.

اعتقاد بسیاری از مربیان که آموزش کودکان آموزش پذیر و کودکان دیر آموز نباید از هم جدا باشد .

تنها عیب این روش آموزشی این است که کودکان آموزش پذیردرمدارس عادی ، خیلی زود متوجه کمبودهای خود می شوند.با این حال لازم است برنامه های آموزشی و روشهای آن وزمان اجرای برنامه هازیر نظر مشاوران مخصوص که دراین رشته تخصص دارند اجرا شود .

افراد این گروه دارای هوشبهر بین 26 تا 50 هستند و تواناییهای تحصیلی آنان از یک کودک 7ساله تجاوزنمی کند.عقب ماندگی آنان درخلال نوزادی و خردسالی مشخص می شود .

این افراد می توانند اعمال ساده مربوط به خود را با آموزش فرا گیرند ودراثرتربیت می توانند ادرار و مدفوع خود را کنترل کنند .

از زمانهای قدیم عقب ماندگی های ذهنی را از نظر پزشکی به دو دسته تقسیم می کردند .

1- عقب ماندگی های اصلی یا ارثی که وراثت عامل اصلی عقب ماندگی تلقی می شود

2- عقب ماندگیهای ثانوی یا محیطی که عوامل محیطی در ایجاد عقب ماندگی تاثیر داشت .

1- عقب ماندگی به علت عوامل ارثی

2 – عقب ماندگی به علت اتفاقات دوران بارداری

3- عقب ماندگی به علت حوادث زایمانی و دوران بعد از زایمان

4 – عقب ماندگی به علت عوامل محیطی ، اجتماعی و فرهنگی

1- عقب ماندگی ذهنی خفیف :میزان هوشبهر از 50-55تاحدود 70

2 - عقب ماندگی ذهنی متوسط : میزان هوشبهر از 35- 40تا50-55

3- عقب ماندگی ذهنی شدید: میزان هوشبهر از 20تا 25 تا 35- 40

4 - عقب ماندگی ذهنی عمیق : میزان هوشبهرزیر 20تا25

عقب ماندگی ذهنی با شدت نامشخص

این عقب ماندگی برابر با عنوان آموزش پذیر است . حدود 85 درصد افراد عقب مانده در این گروه قرار دارد . کمترین اختلال را در زمینه های حسی - حرکتی از خود نشان می دهند درسطح بالاترسنی،از کودکان عادی متمایز می گردند .

این عقب ماندگی معادل عنوان تربیت پذیر است. افراد این گروه 10 درصد کل جمعیت عقب مانده های ذهنی را تشکیل مید هد

عقب ماندگی ذهنی شدید

این گروه حدود 3تا 4 درصد عقب مانده های ذهنی را تشکیل می دهند .

حدود 1تا2درصد عقب ماندگان ذهنی را تشکیل می دهند

عقب ماندگی ذهنی با شدت نامشخص

این تشخیص زمانی انجام می شود که یک احتمال کلی برای عقب ماندگی موجود باشد ولی هوش فرد را نتوان با آزمونهای هوشی استاندارد اندازه گرفت مانند افرادی که اختلال شدید دارند

   + فرزانه (ربابه)دریاباری - ۱٢:۳۸ ‎ب.ظ ; ۱۳٩۱/۱٠/٤