عواملی که در دوران بارداری بر روی جنین اثر دارد عبارتند از :

۱- بیماریهای مادر … سفلیس ،‌بیماری سرخجه ، توکسوپلاسنموریس

۲- سن مادر و حالات روانی او :
تحقیقات نشان می دهد که در کروموزوم خانمها از  سی سالگی به بعد تغییراتی پیدا می شود که ممکن است باعث زائیدن کودکان عقب  مانده ذهنی شود بهترین سن ازدواج و زایمان طبق تحقیقات انجام شده بین ۲۰  تا ۲۸ سالگی گزارش شده قبل از این دوران بعلت عدم رشد کافی اعضای تناسلی  احتمال زایمانهای مشکل زیاد است و بعد از این سن نیز مخاطرات آوردن کودک  عقب مانده بیشتر می شود .
ضمنا” اثر ناراحتیهای روانی مادر غیر قابل انکار است . چون اکثر بیماریهای  روانی باعث بی اشتهایی ، اختلالات خواب و تغییرات بیوشیمی و هورمونی می شود  مسلما” این تغییرات در جنین در حال رشد بی تاثیر نخواهد بود .

۳- اثر اشعه ایکس :
تاثیر اشعه ایکس در جنین قطعی است و اکثرا” باعث اختلالاتی از قبیل عدم رشد  جنین ، کمبود وزن ،‌عدم رشد مغز ، میکروسفالی ، هیدروسفالی ، نارسائیهای  هوشی و بالاخره نقایص بدنی می شود . اگر اشعه ایکس به مدت طولانی و  درمانهای اولیه بارداری به بدن و مخصوصا” به شکم و ناحیه لگن مادر تابیده  شود خطر آن به مراتب بیشتر است اثر اشعه ایکس در اواخر دوران بارداری یا  نزدیک زایمان با روشهای صحیح آن به مدت خیلی کوتاه یک یا دوبار خالی از خطر  گزارش شده است .

۴- اعتیادات الکل :
اعتیاد والدین بخصوص مادر به مشروبات الکلی موجب مسمومیت و بدین وسیله باعث  نقص عقلی ، ضعف عمومی و ناهنجاریهای حسی و حرکتی می شود . مطالعات نشان  داده که مستی در زمان لقاح بعلت آلوده بودن اسپرم یا اوول ممکن است باعث  ناهنجاری جسمانی و عقلانی شود . امروزه به الکلیسم مادر اهمیت بیشتری می  دهند ، زیرا الکل خود مادر ، در بدن جنین جریان یافته و باعث اختلالات  بیوشیمیایی می شود .

۵- دخانیات :
تحقیقات نشان داده است که نیکوتین ماده ای سمی که بر روی ارگانیزم مادر و  در نتیجه جنین اثر نامطلوب دارد . حرکات قلب جنین پس از کشیدن سیگار توسط  مادر بعلت کم شدن اکسیژن خود جنین شدت یافته و باعث فشار روی قلب می شود .  اگر کشیدن سیگار مرتبا” تکرار شود باعث بزرگی قلب جنین و اختلال در اعصاب  تنظیم کننده جریان قلب می شود . این نکته مسلم است که غالبا” خانمهای  سیگاری تقریبا” همیشه بچه های خود را زودتر از موعد بدنیا می آورند و عقب  ماندگی در کودکانی که زودتر از موعد به دنیا می آیند بیشتر است و هر چه  کودک نارس تر باشد نارسایی هوشی شدیدتر خواهد شد . استفاده از دخانیات در  دوران بارداری باعث کم شدن وزن نوزاد و حتی سقط جنین می شود . حتی مادرانی  که بعد از تولد کودکشان سیگار می کشند استنشاق دود سیگار استعداد ابتلا به  سینه پهلود ، برونشیت و آسم را در کودکانشان بیشتر می کند .

۶- داروهای شیمیایی :
مصرف هر داروی بیجا بخصوص در زمان بارداری و مخصوصا” در سه چهار ماهه اول  خالی از خطر نیست بخصوص اگر این داروها در مدت زمان طولانی و به مقدار زیاد  مصرف شود . داروهای خواب آور و مسکن به مقدار زیاد بعلت ایجاد وقفه تنفسی و  اختلال در جریان خون جنین و اختلالات عضوی شدید ایجاد می کنند و اکثرا”  کودکان ناقص الخلقه به دنیا می آیند . استعمال داروهای آرام بخش و ضد  افسردگی و ضد صرع به مقدار زیاد و طولانی مدت خطرناک گزارش شده که البته  همانقدر که به این خطرات اشاره شده به قطع ناگهانی و یا بدون مشورت پزشک  اینگونه داروها به علت بوجود آمدن عوارض بعد نیز تاکید بسیار شده است . در  کل مصرف دارو و یا عدم مصرف آن در زمان حاملگی حتما” با نظر پزشک متخصص  باید صورت گیرد .

7- عامل ارهاش Rh
:
به غیر از گروههای خونی AB ،   B، A و O گروههای خونی دیگری وجود دارند .  یکی از گروههای خونی وجود عامل ارهاش یا عدم آن است . از سالیان دراز متوجه  شده بودند که گاهی اوقات نوزاد بعضی از مادران در زایمانهای دوم و سوم  دچار ناراحتی یرقان شده و بعلت همولیز گلبولهای قرمز خون و کم خونی شدید  فوت می کنند .
انتقال عامل ارهاش یا عدم انتقال آن یک مسئله ارثی است و تجربه ثابت کرده  است که اگر پدر ارهاش مثبت و مادر ارهاش منفی داشته باشد در بارداری اول  تعدادی از عامل ارهاش جنین که از پدرش گرفته داخل خون مادر می شود و در خون  مادر ماده ضد ارهاش را بعنوان آنتی کور می سازد و همین آنتی کور که در  زایمانهای بعدی باعث خراب شدن خون جنین شده و بیماریهایی بوجود می آورد .  معمولا” کودک مبتلا پس از بدنیا آمدن ضعیف است و اکثرا” قبل از موعد به  دنیا می آید . جفت بزرگتر و جثه نوزاد کوچکتر از طبیعی و اکثرا” پف آلو و  زرد رنگ است که باید بلافاصله خونش تعویض و خون همگروه ارهاش منفی تزریق  شود .


عوامل مربوط هنگام تولد
بسیاری از اختلالات حسی و حرکتی و هوشی کودکان حاصل شرایط نامطلوب زایمان و یا بر اثر اشتباهات پزشکی به هنگام تولد می باشد .

اگر چه امروزه اکثر زایمانها طبیعی و یا بدون ضایعات و صدمات صورت می گیرد  اما تعدادی از زایمانها به صورت خطرناک انجام شده و در مواردی ضایعات و  صدمات شدیدی به همراه دارد .

ضایعات مغزی از متداولترین ضایعات زمان زایمان است و مهم ترین علل عقب  ماندگی ذهنی محسوب می شود . بیهوشی طولانی ، خونریزی شدید داخلی ، دشواری  استنشاق ، استفاده از وسایل جراحی ، مشکلات تنفسی نوزاد ،‌ تولد زود رس و  مشکلات دیگر باعث مختل ساختن سیستم مرکز عصبی ، عقب ماندگی ذهنی و یا نقیصه  ها و ضایعات دیگر می گردد .

بدیهی است زایمانهای مشکل و بکار بردن وسایل مکانیکی در زایمانها تاثیرات  نامطلوبی بر مغز جنین خواهد داشت . طرز قرار گرفتن جنین ، پیچش بند ناف به  دور گردن ،‌اختلالات و نارسایی جفت در رساندن خود ممکن است باعث کم خونی  مغز و خرابی سلولهای آن شود .

در زایمانهای قبل از موعود نارسایی رشد هوشی بیشتر دیده می شود زیرا هنوز  سلسله اعصاب مرکزی کودک رشد کافی ندارد و کودک بدلیل حساس بودن امکان ابتلا  به بیماریهای عفونی را دارد .

از بیماریهای مهم که احتمالا” بر اثر ضربه های زایمانی اتفاق می افتد فلج  مغزی است این بیماران اکثرا” مبتلا به حملات صرع هستند و اختلال تکلمی ،  یادگیری ، بینایید و حتی حرکات غیر ارادی و تکراری بدون هدف در این کودکان  شایع است .


عواملی که بعد از تولد اهمیت بیشتری دارند:
عوامل فراوانی موجب نارسایی و عقب ماندگی ذهنی کودک بعد از تولد میگردد ،  ابتلا کودک به بعضی از بیماریها خصوصا” در ماههای اول زندگی در رشد هوشی یا  عقب ماندگی اهمیت فراوانی دارد . خوشبختانه اکثر بیماریهای عفونی رایج را  با استفاده از واکسیناسیون می توان پیشگیری کرد .

از جمله عوامل مهم بعد از تولد که در بروز عقب ماندگی ذهنی موثرند به شرح زیر می باشد :

انواع مننژیت :
این بیماریها به خصوص در هفته ها و ماههای اول تولد اثری نامطلوب بر روی  کودک دارند و اگر با تب شدید همراه باشد و منجر به حالت اغماء  شود احتمال  تاثیر بر رشد هوشی کودک و در نتیجه عقب ماندگی ذهنی نیز بیشتر میشود .  مننژیت از جمله بیماریهایی است که اگر در دوران خرد سالی به زودی و به موقع  تشخیص داده نشود و درمان نگردد موجب اختلالات مغز و سلسله اعصاب و بروز  عقب ماندگی ذهنی می گردد .

مسمومیت ها :
در برخی از موارد مسمومیت های غذایی و دارویی در کودک و به ویژه در دوران  شیر خوارگی و خرد سالی باعث ضایعاتی در سیستم عصبی و مغزی و بالنتیجه عقب  ماندگی ذهنی می گردد .

ضربه های وارده بر مغز کودک :
در بعضی از موارد به علت اختلالات غدد داخلی به ویژه غده های هیپوفیز و  تیرویید نارسایی هایی در سوخت و ساز بدن کودک فراهم می شود که از جمله مانع  رشد طبیعی دستگاه مغز و اعصاب کودک میگردد و این نقص در غدد و متابولیسم  بدن تولید ناهنجاری می نماید که موجب اختلالات گوناگون در فعالیت ذهنی و  حسی و حرکتی میشود.

کمبود غذا و سوء تغذیه :
کمبود مواد غذایی موجب کمبود رشد جسمانی و روانی و در نتیجه ناتوانی جسمی و  عصبی می شود که ممکن است نارسایی رشد هوشی تولید نماید . سوء تغذیه در  دراز مدت اثرات قطعی بر روی بهره هوشی کودک به همراه خواهد داشت .

خستگی های جسمی و روانی :
در بسیاری از موارد فرسودگی های شدید موجب ضعف و مسمومیت تدریجی بدن شده و  به دستگاه مغز و اعصاب کودک اثری نامطلوب می گذارد و کودک را از رشد طبیعی  تن و روان باز می دارد .
خستگی های ذهنی و روانی که به علت تعارض و کشمکش های شدید طولانی و عاطفی و  اضطراب و هیجانات منفی عارض میگردد موجب فرسودگی و اختلالات و کندی ذهن  میگردد .

عقب ماندگی بعلت عوامل محیطی ، اجتماعی و فرهنگی :
شکی نیست که عوامل محیطی در ایجاد نارسایی رشد هوش سهمی بسزا دارد . منتها  اهمیتی که برای این عوامل قائل هستند یکسان نیست . عدم امکان ارائه تسهیلات  و برنامه های آموزشی و پرورشی که معمولا” بر اثر فقر فرهنگی و محیطی و  اقتصادی و اجتماعی میباشد از جمله عواملی است که در عقب ماندگی ذهنی کودک  موثر است . در این حالت عقب ماندگی کودک را عقب ماندگی فرهنگی خواهیم خواند  .


عوامل قطعی موثر در رشد هوش
۱- فقر انگیزه های محیطی
بدیهی است برای آنکه قوای ذهنی کودک به نحو احسن رشد کند احتیاج به محرکات  طبیعی دارد و هر قدر شرایط محیطی از نظر ایجاد محرک نامناسب تر باشد قوای  ذهنی کودک رشید کمتری خواهد داشت . تقریبا” همه بررسیها نشان داده اند که  رشد قوای ذهنی با شرایط محیطی ارتباط مستقیم دارد ، یعنی کودکان محیطهای  نامساعد با کودکان همسال خود در محیطهای مساعد  از لحاظ هوشی در درجات  پایین تری قرار دارند .

۲- کمبودهای عاطفی :
کودکانی که از نظر پیوندهای عاطفی با مادر یا اطرافیان دچار فقر شدید بوده  اند اکثرا” به اختلالات شخصیتی ، ناسازگاریهای اجتماعی و نارسائیهای هوش  مبتلا شده اند . این اختلالات در خانواده هایی که به عللی از هم پاشیده شده  اند یا احیانا” روابط عاطفی والدین با کودک نامساعد بوده است زیاد دیده می  شود . آثار سوء اختلافات خانوادگی گاهی یا اکثرا” بیشتر از خانواده های از  هم گسسته است زیرا نزاع و مشاجره یا عدم توافق والدین احساس حقارت و حس نا  امنی شدیدی در کودک تولید می کند .

۳- مسائل بهداشتی و پزشکی :
همانطور که بیماریهای مختلف ، حوادث و تصادفات در خانواده های بی بضاعت  فراوان است عقب ماندگیهای ذهنی نیز بعلت محدودیتهای بهداشتی و پزشکی در این  خانواده ها زیاد به چشم می خورد . از نظر آماری رابطه فقر و عقب ماندگی و  همچنین عقب ماندگی و نواحی پر جمعیت ثابت شده است .
 
 
 

   + فرزانه (ربابه)دریاباری - ٢:٥٩ ‎ب.ظ ; ۱۳٩٢/٢/۳٠